Zez rozbieżny - kiedy oko ucieka na zewnątrz?

Gdy oko dziecka od czasu do czasu „ucieka” w stronę skroni albo dorosły nagle zaczyna widzieć podwójnie, trudno ocenić, czy to chwilowe zmęczenie, czy sygnał choroby. Zez rozbieżny może mieć łagodną, przerywaną postać, ale czasem wymaga szybkiej diagnostyki. Wyjaśniam, po czym go rozpoznać, skąd się bierze, jakie badania wykonuje okulista i kiedy wystarczą okulary, a kiedy rozważa się zabieg.

Co oznacza odchylenie oka na zewnątrz

Egzotropia, czyli odchylenie jednego oka lub obojga oczu na zewnątrz, jest rodzajem zeza. Czasem dotyczy stale tego samego oka, a czasem oczy „zamieniają się” rolami. Zdarza się też, że ustawienie jest prawidłowe przez większość dnia, a problem pojawia się dopiero wtedy, gdy dziecko jest zmęczone, chore albo patrzy daleko.

Najczęściej spotyka się postać przerywaną. Dziecko może wtedy mrużyć jedno oko w słońcu, odwracać głowę, gubić miejsce podczas czytania albo skarżyć się na niewyraźne widzenie. Nie każdy pacjent zauważa objawy samodzielnie, dlatego fotografie i nagrania wykonane w domu bywają bardzo pomocne podczas wizyty.

Nie należy mylić jawnego odchylenia z egzorforią. W egzorforii oczy mają tendencję do rozchodzenia się, ale na co dzień mózg utrzymuje je w prawidłowym ustawieniu. Okulista może ujawnić tę tendencję podczas testu zasłaniania oka.

Dlaczego oko zaczyna uciekać w stronę skroni

U części dzieci nie udaje się wskazać jednej przyczyny. Problem wynika wtedy z osłabionej kontroli widzenia obuocznego, czyli zdolności mózgu do łączenia obrazów z prawego i lewego oka w jeden obraz. Znaczenie mogą mieć także czynniki rodzinne, wcześniactwo i niektóre zaburzenia rozwoju.

Możliwe przyczyny obejmują również:

• wadę refrakcji, zwłaszcza krótkowzroczność lub astygmatyzm,
• niedowidzenie albo wyraźnie słabsze widzenie jednego oka,
• osłabioną konwergencję, czyli trudność w utrzymaniu oczu skierowanych do nosa podczas patrzenia z bliska,
• choroby mięśni poruszających gałką oczną, nerwów lub oczodołu,
• uraz, operację oka albo chorobę neurologiczną.

U dorosłego nowe odchylenie traktuję inaczej niż wieloletnią, stabilną wadę. Może ono mieć związek z pogorszeniem widzenia jednego oka, chorobą tarczycy, urazem lub zaburzeniem pracy nerwów okoruchowych. Nagły początek nie jest dobrym momentem na obserwowanie problemu przez kilka miesięcy.

Jakie objawy powinny skłonić do wizyty

Wizyta u okulisty jest wskazana, gdy oko regularnie odchyla się na zewnątrz, nawet jeśli dzieje się to tylko przez kilka sekund. Szczególnie zwracam uwagę na sytuacje, w których objaw staje się częstszy, trwa dłużej albo pojawia się już nie tylko przy zmęczeniu.

Typowe sygnały to:

• widoczne okresowe lub stałe odchylenie oka,
• mrużenie albo zamykanie jednego oka w jasnym świetle,
• podwójne widzenie, zamazywanie obrazu i trudność z oceną odległości,
• bóle głowy i szybkie męczenie się podczas czytania,
• przechylanie głowy lub zasłanianie jednego oka,
• pogorszenie ostrości widzenia w jednym oku.

U małego dziecka nie czekałbym na samoistne „wyrośnięcie” z problemu. Krótkie epizody mogą być dobrze kontrolowane, ale bez badania nie da się ocenić, czy rozwija się niedowidzenie albo czy widzenie obuoczne działa prawidłowo.

Pilnej pomocy wymaga nagłe pojawienie się zeza u dorosłego, zwłaszcza z podwójnym widzeniem, silnym bólem głowy, opadaniem powieki, nierównymi źrenicami, osłabieniem kończyn, zaburzeniami mowy lub równowagi. W takiej sytuacji potrzebna może być nie tylko konsultacja okulistyczna, ale również szybka ocena neurologiczna.

Na czym polega diagnostyka

Badanie nie ogranicza się do spojrzenia, czy oczy są ustawione symetrycznie. Okulista sprawdza każde oko osobno, ocenia ruchy gałek ocznych i mierzy wielkość odchylenia podczas patrzenia w dal oraz z bliska.

W zależności od wieku i sytuacji wykonywane są między innymi:

• badanie ostrości wzroku,
• ocena wady refrakcji, czasem po podaniu kropli rozluźniających akomodację,
• test naprzemiennego zasłaniania oczu,
• pomiar kąta odchylenia,
• ocena widzenia obuocznego i stereoskopowego, czyli przestrzennego,
• badanie przedniego odcinka oka oraz dna oka.

Przydatne jest określenie, jak często oko odchyla się w ciągu dnia i w jakich warunkach. Dlatego proszę rodziców, by zapisali, czy problem pojawia się przy patrzeniu w dal, podczas czytania, po wysiłku, w słońcu albo w czasie infekcji. Jedno krótkie nagranie z domu może pokazać lekarzowi więcej niż opis zapamiętany po kilku tygodniach.

Jak wygląda leczenie u dzieci i dorosłych

Nie ma jednej metody odpowiedniej dla każdego pacjenta. Leczenie ma dwa cele: poprawić ustawienie oczu oraz zachować możliwie dobre widzenie obuoczne. Sam efekt kosmetyczny jest ważny, ale równie istotne są ostrość widzenia, komfort i zdolność oceny głębi.

Okulary i leczenie niedowidzenia

Jeśli występuje wada refrakcji, prawidłowo dobrane okulary mogą ułatwić utrzymanie oczu w jednej osi. Gdy jedno oko widzi słabiej, okulista może zalecić czasowe zasłanianie oka dominującego, aby pobudzić do pracy oko słabsze. Plaster nie jest uniwersalnym leczeniem i powinien być stosowany według konkretnego planu.

Ćwiczenia i pryzmaty

Ćwiczenia ortoptyczne mają najlepiej udokumentowane zastosowanie przy niewydolności konwergencji, gdy problem pojawia się głównie podczas pracy z bliska. Nie oznacza to, że dowolne ćwiczenia z internetu skorygują każdą postać egzotropii. W tym temacie łatwo obiecać za dużo, a skuteczność zależy od właściwego rozpoznania.

U dorosłych z niewielkim odchyleniem i podwójnym widzeniem można czasem zastosować szkła pryzmatyczne. Zmniejszają one dyskomfort, ale nie naprawiają przyczyny ani nie zmieniają pracy mięśni oka.

Przeczytaj również: Jak widzi krótkowidz? Poznaj objawy i metody korekcji

Operacja mięśni oka

Zabieg rozważa się, gdy odchylenie występuje często lub stale, pogarsza widzenie obuoczne, powoduje uciążliwe podwójne widzenie albo leczenie zachowawcze nie daje wystarczającej kontroli. Podczas operacji chirurg zmienia działanie wybranych mięśni zewnętrznych oka, wzmacniając je, osłabiając lub przesuwając ich przyczep.

O terminie zabiegu nie decyduje wyłącznie wiek. Ważniejsze są częstość odchylania, wielkość kąta, kontrola oka i funkcja widzenia obuocznego. Po operacji potrzebne są kontrole, ponieważ ustawienie oczu może się z czasem zmieniać, a u części pacjentów konieczne bywa dalsze leczenie.

Czym różni się problem u dziecka i osoby dorosłej

U dzieci najczęściej obserwuje się postać przerywaną, którą mózg przez pewien czas dobrze kompensuje. Dziecko może wyglądać zupełnie prawidłowo podczas wizyty, dlatego pytam o sytuacje, w których oko ucieka, i proszę o zdjęcia lub film.

U dorosłych szczególnie ważny jest moment pojawienia się objawów. Wieloletni, stabilny problem bywa głównie kwestią ustawienia oczu i komfortu, natomiast nowa egzotropia z diplopią wymaga wyjaśnienia przyczyny. Nie warto zakładać, że odpowiada za nią wyłącznie zmęczenie ekranu.

Do częstego błędu należy także samodzielne kupowanie okularów „na próbę” albo wykonywanie intensywnych ćwiczeń bez diagnozy. Korekcja dobrana bez badania może nie poprawić ustawienia oczu, a czasem utrudnić ocenę, co naprawdę dzieje się z widzeniem.

Co można zrobić przed wizytą, żeby pomóc w diagnozie

Najlepiej zanotować, kiedy i jak często pojawia się odchylenie. Zapisz, czy dotyczy jednego oka, czy obu, czy występuje przy patrzeniu w dal lub z bliska oraz czy towarzyszą mu ból, zawroty głowy albo podwójne widzenie.

U dziecka pomocne jest wykonanie kilku krótkich zdjęć w naturalnych warunkach, bez lampy błyskowej kierowanej bezpośrednio w oczy. Nie zasłaniaj oka przez wiele godzin na własną rękę, nie zaklejaj go według przypadkowego schematu i nie odkładaj konsultacji tylko dlatego, że objaw czasem znika.

Na co dzień można zadbać o sen, leczenie infekcji i prawidłowe używanie zaleconych okularów. Te działania pomagają utrzymać lepszą kontrolę ustawienia oczu, ale nie zastępują kontroli okulistycznej.

Najważniejsza decyzja to nie czekać na stałe odchylenie

Okresowe „uciekanie” oka nie zawsze oznacza ciężką chorobę, ale zawsze zasługuje na ocenę, jeśli się powtarza. Najlepszy plan zależy od wieku, przyczyny, ostrości widzenia i tego, jak dobrze oczy współpracują ze sobą.

Jeśli problem pojawił się nagle, towarzyszy mu podwójne widzenie albo inne objawy neurologiczne, potraktuj go jako pilny. W pozostałych przypadkach umów badanie okulistyczne, przygotuj informacje o częstotliwości objawu i zabierz aktualne okulary. Taki konkretny opis znacznie ułatwia dobranie leczenia, które ma sens dla danej osoby, zamiast przypadkowego testowania kolejnych metod.